Jadeit

W Chinach żad nie jest po prostu kamieniem, lecz metaforą cnoty. Konfucjusz porównywał jego cechy do przymiotów szlachetnego człowieka: gładkość do życzliwości, twardość do sprawiedliwości, dźwięczność do mądrości, przejrzystość do prawdomówności. Powiedzenie, że złoto ma cenę, a żad jest bezcenny, powtarza się w chińskiej kulturze od stuleci, a bransoleta przekazywana z matki na córkę bywa nośnikiem rodzinnej ciągłości, nie zwykłą ozdobą.

W tradycji ludowej Azji i Mezoameryki jadeitowi przypisywano opiekę nad podróżnymi, pomyślność w interesach i ochronę domu; pęknięcie bransolety odczytywano jako znak, że kamień przyjął na siebie nieszczęście właścicielki. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, wiąże go dziś z czakrą serca, spokojem i poczuciem dostatku, a także z równowagą między dawaniem a braniem. To wierzenia i tradycje, nie stwierdzone działanie minerału.

Astrologia popularna przypisuje jadeit Wenus i żywiołowi ziemi, wskazując go przede wszystkim Bykowi, znakowi trwałości i przyjemności, oraz Wadze, ceniącej harmonię i piękno formy. Numerologia łączy go z szóstką, liczbą Wenus, domu i troski. W praktykach współczesnych powtarza się rada, by jadeit nosić blisko ciała i długo, bo w tej tradycji uchodzi za kamień dojrzewający wraz z właścicielem.

Znaczenia najczęściej przypisywane jadeitowi to:

• obfitość i powodzenie w przedsięwzięciach
• symboliczna ochrona domu i podróżnych
• równowaga i spokój serca
• ciągłość rodziny i pamięć pokoleń

Nefryt towarzyszył człowiekowi od neolitu, ale jadeit ma własną, równie starą historię po drugiej stronie Pacyfiku. W Mezoameryce – u Olmeków, Majów i Azteków – zielony jadeit z doliny Motagua w dzisiejszej Gwatemali był surowcem cenniejszym od złota. Wykonywano z niego maski pogrzebowe, paciorki wkładane zmarłym do ust oraz insygnia władzy. Maska z grobowca władcy Pakala w Palenque, złożona z blisko dwustu dopasowanych płytek jadeitu, należy do najsłynniejszych zabytków prekolumbijskich.

Do Chin jadeit dotarł późno. Przez trzy tysiące lat chińska kultura żadu opierała się na nefrycie, sprowadzanym z Chotanu w Turkiestanie Wschodnim. Dopiero w XVIII wieku, za panowania cesarza Qianlonga, birmański jadeit, nazwany feicui, czyli pióra zimorodka, zdobył dwór i szybko wyparł nefryt z pozycji materiału najbardziej luksusowego. Cesarzowa wdowa Cixi kolekcjonowała go z pasją, a bransolety wycinane z jednego kawałka stały się klasycznym prezentem przekazywanym w rodzinie.

W Europie rozróżnienie przyszło w 1863 roku: francuski mineralog Alexis Damour wykazał, że pod wspólną nazwą jade kryją się dwa różne minerały, jadeit i nefryt. Dopiero wtedy okazało się, że chińskie i mezoamerykańskie żady bywają chemicznie odmienne. Przez cały XX wiek birmańskie kopalnie pozostawały jednym z najtrudniej dostępnych rejonów świata, a handel jadeitem był i bywa uwikłany w konflikty zbrojne oraz sankcje – to dziś jeden z ważniejszych tematów etyki jubilerskiej.