Onyks

Symbolika onyksu od zawsze była podwójna. W Rzymie uchodził za kamień powściągliwości i panowania nad sobą, wręczany mówcom i dowódcom, a jednocześnie w tradycjach Bliskiego Wschodu i Indii przypisywano mu wywoływanie niezgody — dawniej wierzono, że przyniesiony do domu powoduje sprzeczki. Ta ambiwalencja zniknęła dopiero w XIX wieku, gdy czerń stała się kolorem żałoby i powagi.

Astrologicznie onyks przypisuje się Saturnowi, planecie granic, dyscypliny i czasu, a przez to sobocie jako jego dniowi. Znakiem najczęściej z nim wiązanym jest Koziorożec, rządzony przez Saturna, choć starsze listy wymieniają także Lwa. Żywioł ziemi odpowiada jego ciężkiej, matowej czerni i przypisywanym mu znaczeniom stabilności. Numerologia łączy Saturna z liczbą 8, rozumianą jako struktura, wytrwałość i konsekwencja.

W praktykach czakralnych onyks umieszcza się na czakrze korzenia, odpowiadającej za poczucie bezpieczeństwa i oparcia. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, przypisuje mu hasła ochrony, odwagi i wyciszenia, a także wsparcia w okresie żałoby — co jest raczej echem wiktoriańskiej mody niż dawnej tradycji. Wszystko to należy traktować jako wierzenia kulturowe.

Praktycznie rzecz biorąc, onyks jest jednym z najlepszych wyborów dla kogoś, kto szuka kamienia mocnego wizualnie, taniego i naprawdę odpornego na codzienne noszenie. Jego historia w gliptyce sprawia też, że wciąż pozostaje pierwszym wyborem, gdy trzeba wyrzeźbić herb, monogram albo klasyczną kameę.

Onyks i sardonyks były w starożytności materiałem gliptyki, czyli sztuki rzeźbienia w kamieniu. Warstwowa budowa pozwalała wycinać biały relief na ciemnym tle, co dało kameę — technikę doprowadzoną do perfekcji w warsztatach hellenistycznej Aleksandrii, a potem w Rzymie. Do najsłynniejszych dzieł należą Gemma Augustea z Wiednia i Wielka Kamea Francji, oba wykonane z wielowarstwowego sardonyksu i mierzące ponad dwadzieścia centymetrów.

Rzymianie chętnie robili z onyksu sygnety, i to z powodu bardzo praktycznego: rozgrzany wosk pieczętny nie przywiera do gładkiej powierzchni chalcedonu, więc odcisk wychodzi czysty. Kamień pojawia się także w opisie pektorału arcykapłana w Księdze Wyjścia, a w Persji i Indiach miał opinię ambiwalentną — przypisywano mu wywoływanie sporów i niespokojnych snów, przez co bywał używany raczej w amuletach niż w ozdobach.

Nowożytną karierę onyksu zbudował Idar-Oberstein. Gdy w XIX wieku wyczerpały się lokalne agaty, miasto przestawiło się na surowiec brazylijski i uczyniło z barwienia przemysł, zaopatrując w czarny materiał całą europejską biżuterię. Onyks wszedł też do żałobnej mody wiktoriańskiej, gdzie czerń była obowiązkowa, i zdominował biżuterię tego okresu obok gagatu.

Prawdziwy szczyt przyszedł w latach dwudziestych XX wieku. Art déco pokochało kontrast: czarny onyks zestawiano z diamentami, koralem i platyną w geometrycznych broszkach, zegarkach i długich naszyjnikach. To wtedy ukształtował się obraz onyksu jako kamienia eleganckiego i męskiego zarazem — obraz, który do dziś napędza sprzedaż sygnetów i spinek.