Encyklopedia kamieni
Opal
Uwodniona krzemionka, w której gra barw powstaje na regularnie ułożonych mikrokulkach – kamień jedyny w swoim rodzaju, ale wymagający troski.
Zdjęcie: James St. John · licencja CC BY 2.0 · źródło
O kamieniu
Opal nie jest minerałem krystalicznym, lecz mineraloidem – bezpostaciową, uwodnioną krzemionką. Powstaje z żelu krzemionkowego wypełniającego szczeliny i pustki w zwietrzałych skałach osadowych oraz wulkanicznych; australijskie złoża to dawne dna śródlądowego morza kredowego. Zawartość wody sięga kilkunastu, wyjątkowo dwudziestu procent, co tłumaczy zarazem niską gęstość poniżej 2,25, niewielką twardość i podatność materiału na wysychanie. Chemicznie opal jest tą samą krzemionką co kwarc, ale brak uporządkowanej sieci krystalicznej i obecność wody zmieniają jego zachowanie całkowicie.
Gra barw nie jest barwą w zwykłym sensie – to dyfrakcja i interferencja światła na regularnie upakowanych kulkach krzemionki o średnicy 150–400 nanometrów. Im większe kulki, tym dłuższe fale ulegają ugięciu: czerwień wymaga największych i dlatego jest najrzadsza, błękit oraz zieleń pojawiają się najczęściej. Opal bez uporządkowanej struktury pozostaje „pospolity” i barwami nie gra, a meksykańskie opale ogniste barwi domieszka żelaza.
Rynek dzieli opale według tła: czarne z ciemnym podłożem są najcenniejsze, dalej idą mleczne, kryształowe o przezroczystej masie, bulwiaste opale boulder na macierzystym żelazistym piaskowcu oraz ogniste, pomarańczowe, często fasetowane. Osobną kategorią są kamienie składane – doublety, czyli płytka opalu na ciemnym podłożu, i triplety przykryte dodatkowo kopułką kwarcu. Wzory gry barw też mają nazwy: harlequin, pinfire, flagstone, broad flash.
Australia przez dekady dostarczała ponad dziewięćdziesiąt procent opali szlachetnych: Lightning Ridge to czernie, Coober Pedy jasne tła, Queensland opale boulder. Etiopia, gdzie w 2008 roku odkryto złoże Wollo, mocno przestawiła rynek, bo tamtejszy materiał jest hydrofanowy – chłonie wodę i przejściowo traci grę barw. Meksyk pozostaje źródłem opali ognistych, Brazylia dostarcza materiał jasny, a wyceny opierają się bardziej na wrażeniu wizualnym niż na sztywnych tabelach.
Oglądaj kamień w kilku źródłach światła i pod różnymi kątami: dobry opal gra z każdej strony, słaby tylko z jednej. Sprawdź krawędź, bo doublet i triplet zdradza prosta linia sklejenia. Pytaj o pochodzenie, ponieważ materiał etiopski reaguje na wodę i kosmetyki zupełnie inaczej niż australijski. Unikaj kamieni z drobną siatką spękań i pamiętaj, że opal w pierścionku wymaga oprawy zamkniętej albo kaboszonu osadzonego głęboko.
Znaczenie i legendy
Opal ma opinię kamienia o dwóch twarzach. Rzymianie nazywali go opalus i uznawali za najcenniejszy ze wszystkich, bo miał łączyć blaski wszystkich pozostałych kamieni; Pliniusz pisał o nim z zachwytem. W XIX wieku zyskał natomiast reputację pechowego, w dużej mierze za sprawą powieści Waltera Scotta „Anne of Geierstein”, po której – jak głosi anegdota branżowa – sprzedaż opali w Europie miała gwałtownie spaść.
W tradycji astrologicznej opal wiąże się z Wenus i piątkiem, a przez swoją wodnistą naturę z żywiołem wody oraz znakami Wagi i Ryb. Numerologicznie przypisuje mu się szóstkę, liczbę Wenus, harmonii i estetyki. W litoterapii, nurcie bez potwierdzenia naukowego, kojarzony bywa z czakrą serca i korony oraz z wyobraźnią; to wierzenia kulturowe, a nie właściwości fizyczne krzemionki.
Hasła najczęściej przypisywane opalowi:
- kreatywność i inspiracja
- intuicja oraz sny
- otwartość na zmianę
- wrażliwość i delikatność
Aborygeni australijscy mają własną opowieść: tęcza dotknęła ziemi w miejscu, przez które przeszedł Stwórca, a kamienie zaczęły w tym miejscu grać jej barwami. W Europie opal bywał darem zaręczynowym symbolizującym nadzieję, a w tradycji bliskowschodniej kamieniem spadającym z nieba wraz z błyskawicą. Wspólnym mianownikiem tych legend jest ruch i migotanie: opal nigdy nie wygląda tak samo dwa razy.
Historia i ciekawostki
Najstarsze znane opale w rękach człowieka mają około dziesięciu tysięcy lat – znalazł je Louis Leakey w jaskiniach Kenii, a materiał pochodził najprawdopodobniej z Etiopii. Antyczna Europa czerpała opale z kopalń w dzisiejszej Słowacji, w rejonie Dubníka pod Preszowem; stamtąd pochodziły kamienie rzymskie i przez blisko dwa tysiąclecia było to jedyne poważne źródło opalu szlachetnego na kontynencie.
Australijski przewrót zaczął się pod koniec XIX wieku: najpierw White Cliffs w Nowej Południowej Walii, potem Lightning Ridge z czarnymi opalami i Coober Pedy, gdzie mieszkańcy do dziś żyją w wykutych pod ziemią domach chroniących przed upałem. W ciągu kilku dekad Australia przejęła rynek i uczyniła opal swoim kamieniem narodowym.
Reputacja pecha, którą opal zyskał w XIX wieku, była w dużej mierze nieporozumieniem literackim, ale utrwaliły ją interesy handlowe – kupcom diamentów sprzyjało osłabienie konkurencji. Królowa Wiktoria świadomie przełamywała ten przesąd, obdarowując córki opalową biżuterią z australijskich złóż, i do końca jej panowania kamień wrócił do łask salonów.
Współczesną historię opalu zmieniły dwa wydarzenia. W 1974 roku Pierre Gilson uruchomił produkcję opalu syntetycznego o regularnej, „jaszczurczej” strukturze gry barw, rozpoznawalnej pod lupą. A odkrycie etiopskiego złoża Wollo w 2008 roku przyniosło na rynek materiał tańszy, jaśniejszy i hydrofanowy, zmuszając jubilerów do napisania nowych zaleceń pielęgnacyjnych.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Kamień miesiąca
- Październik
- Tradycyjny kamień miesiąca
- Październik
- Planeta
- Wenus
- Żywioł
- Woda
- Liczby numerologiczne
- 6
- Dzień tygodnia
- Piątek
Pielęgnacja
Opal zawiera nawet kilkanaście procent wody. Nie susz go, nie zanurzaj w olejach ani rozpuszczalnikach i nigdy nie czyść ultradźwiękami ani parą. Przechowuj z dala od źródeł ciepła i silnego światła; przy bardzo suchym powietrzu warto trzymać go w wilgotnej wacie. Kosmetyki i perfumy nakładaj przed założeniem biżuterii.
Galeria
Najczęstsze pytania
Czy opal może pęknąć sam z siebie?
Tak – zjawisko nazywa się crazing i wynika z utraty wody. Ryzyko zmniejsza unikanie suchego, gorącego powietrza i dużych skoków temperatury.
Czym jest opal doublet i triplet?
To kamienie składane: cienka warstwa opalu naklejona na ciemne podłoże (doublet) i dodatkowo przykryta kopułką z kwarcu (triplet). Kosztują znacznie mniej niż opale lite.
Czy opal etiopski jest gorszy od australijskiego?
Nie gorszy, ale inny: jest hydrofanowy, więc chłonie wodę i potrafi przejściowo zmętnieć albo stracić grę barw. Wymaga większej ostrożności przy kontakcie z wodą, olejami i kosmetykami.
Pierścionki z tym kamieniem
Zobacz wszystkie →
