Encyklopedia kamieni
Topaz
Twardy jak niewiele kamieni, a przy tym łupliwy – topaz wymaga ostrożnej oprawy, za to daje wyjątkowo czyste kamienie o dużych rozmiarach.
Zdjęcie: Michelle Jo · licencja CC BY 3.0 · źródło
O kamieniu
Topaz to krzemian glinu z fluorem i grupami wodorotlenowymi, krystalizujący w układzie rombowym. Powstaje w pegmatytach granitowych i w pustkach skał wulkanicznych, tam gdzie gorące roztwory bogate we fluor mają dość miejsca, by rozwinąć duże, dobrze wykształcone słupy. Twardość 8 uczyniła go wzorcem skali Mohsa, ale doskonała łupliwość wzdłuż jednej płaszczyzny, prostopadłej do osi kryształu, sprawia, że kamień jest znacznie delikatniejszy, niż sugerowałaby sama odporność na zarysowania.
Czysty topaz jest bezbarwny. Barwę żółtą, brązową i pomarańczową dają centra barwne związane z defektami sieci krystalicznej, róż i czerwień – domieszki chromu, a intensywny błękit uzyskuje się dziś niemal wyłącznie sztucznie. Napromieniowanie kamieni bezbarwnych i następujące po nim wygrzewanie dają odcienie nazywane w handlu sky blue, swiss blue i london blue. Naturalne błękity istnieją, ale są blade i rzadkie, a część brązowych topazów blaknie w świetle słonecznym.
Najwyżej ceniony jest topaz imperialny – złocisto-brzoskwiniowy do różowego, klasycznie z Ouro Preto w brazylijskim stanie Minas Gerais. Mystic topaz to kamień bezbarwny pokryty cienką powłoką interferencyjną dającą tęczowy połysk; powłoka ściera się i nie jest trwała. Uwaga na nazwy mylące: „topaz dymny” bywa zwykłym kwarcem, a „topaz orientalny” żółtym korundem. Prawdziwy topaz rozpoznamy po gęstości powyżej 3,5 i charakterystycznej łupliwości.
Brazylia pozostaje głównym dostawcą, zarówno surowca bezbarwnego przeznaczonego do napromieniowania, jak i topazów imperialnych. Duże kryształy dostarczają też pegmatyty Uralu i Zabajkala, Namibia z różowawym materiałem z Klein Spitzkoppe, Nigeria, Sri Lanka, Madagaskar oraz amerykańskie złoża w Teksasie i Utah. Ponieważ surowca jest dużo, topaz należy do najprzystępniejszych kamieni przezroczystych: nawet dziesięciokaratowy, nienaganny okaz mieści się w rozsądnym budżecie, co wśród kamieni jubilerskich jest rzadkością.
Kupując, patrz przede wszystkim na oprawę: kamień o doskonałej łupliwości potrzebuje łapek chroniących krawędzie i nie powinien trafiać do pierścionka noszonego codziennie. Sprawdź, czy we wnętrzu nie ma pęknięć wzdłuż płaszczyzny łupliwości – wyglądają jak lustrzane błyski. Barwę niebieską traktuj jako standardowo uzyskaną zabiegiem, który sprzedawca powinien deklarować. Kamieni powlekanych nie poddawaj polerowaniu ani ultradźwiękom, a naturalny topaz imperialny kosztuje wielokrotnie więcej niż niebieski tej samej wielkości.
Znaczenie i legendy
Topaz od starożytności uchodził za kamień jasności umysłu i szczerości. Rzymianie wiązali go ze światłem i wierzyli, że rozprasza mrok, a sama nazwa pochodzi prawdopodobnie od wyspy Topazos na Morzu Czerwonym, gdzie wydobywano jednak nie topaz, lecz oliwin. W tradycji europejskiej złoty topaz przypisywano Jowiszowi i żywiołowi ognia, uznając go za kamień nauczycieli, podróżnych i ludzi rozwijających swoje przedsięwzięcia, a więc bliski Strzelcowi.
W tradycji planetarnej topaz przypisany jest czwartkowi, dniowi Jowisza, i liczbie drogi życia 3, kojarzonej z ekspresją i optymizmem. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, wiąże odmiany żółte z czakrą splotu słonecznego i poczuciem sprawczości, a niebieskie z czakrą gardła i swobodą mówienia o sobie. Są to wierzenia kulturowe, nie właściwości minerału.
Hasła najczęściej przypisywane topazowi to:
- kreatywność i klarowna wypowiedź
- obfitość i sprzyjające okoliczności
- szczerość wobec siebie
- ochrona w podróży
Średniowieczne lapidaria przypisywały topazowi zdolność uspokajania gniewu i wykrywania trucizny – wierzono, że w obecności zatrutego napoju kamień zmienia barwę. Hildegarda z Bingen opisywała rytuały z topazem moczonym w winie, co dobrze pokazuje, jak dawne kompendia mieszały symbolikę z praktyką dnia codziennego. Dziś traktujemy te opowieści wyłącznie jako element historii kultury.
Historia i ciekawostki
Nazwa „topaz” przez większość starożytności oznaczała co innego niż dziś. Pliniusz Starszy opisywał pod nią zielony kamień z wyspy na Morzu Czerwonym, którym niemal na pewno był oliwin, a przez całe średniowiecze topazem nazywano wszystkie żółte kamienie, w tym cytryny i żółte szafiry. Rozdzielenie tych materiałów przyniosła dopiero mineralogia przełomu XVIII i XIX wieku, gdy analizy chemiczne wykazały w topazie obecność glinu i fluoru.
Europejską karierę topazu zapoczątkowały saksońskie Rudawy i brazylijskie odkrycia XVIII wieku. Portugalska korona czerpała z Minas Gerais złociste kamienie, które trafiały do klejnotów koronnych; najsłynniejszym przypadkiem jest „Braganza”, kamień o masie około 1680 karatów, przez lata uważany za diament, a według późniejszych badań najprawdopodobniej bezbarwny topaz.
Topaz niebieski, dziś najpopularniejszy, jest wynalazkiem lat siedemdziesiątych XX wieku, gdy opanowano napromieniowanie kamieni bezbarwnych w reaktorach i akceleratorach. Materiał po zabiegu wymaga wielomiesięcznego wychłodzenia i kontroli resztkowej radioaktywności, a obrót nim w wielu krajach podlega nadzorowi. W ciągu dekady cena niebieskiego topazu spadła kilkukrotnie i kamień z rzadkości stał się towarem masowym.
Znaczenie ceremonialne kamień zachował do dziś: pozostaje kamieniem listopada na obu listach, nowoczesnej i tradycyjnej, oraz klasycznym prezentem jubileuszowym w krajach anglosaskich. W Rosji XIX wieku z uralskich pegmatytów Murzinki wydobywano niebieskawe i winne topazy nazywane „ciężkowagami” od ich wyraźnej gęstości; najlepsze okazy trafiały do carskich kolekcji, a dziś oglądać je można w moskiewskim Muzeum Fersmana.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Kamień miesiąca
- Listopad
- Tradycyjny kamień miesiąca
- Listopad
- Planeta
- Jowisz
- Żywioł
- Ogień
- Liczby numerologiczne
- 3
- Dzień tygodnia
- Czwartek
Pielęgnacja
Nie używaj myjek ultradźwiękowych ani parowych – doskonała łupliwość sprawia, że kamień może pęknąć. Wystarczy letnia woda, kropla mydła i miękka ściereczka. Topazy powlekane czyść wyłącznie na sucho i chroń przed silnym światłem oraz gwałtownymi zmianami temperatury.
Galeria
Najczęstsze pytania
Dlaczego topaz niebieski jest tak tani?
Bo powstaje masowo z napromieniowanego topazu bezbarwnego, którego jest bardzo dużo. Naturalne niebieskie topazy są rzadkie i blade.
Czy topaz nadaje się na obrączkę?
Odradzamy. Mimo twardości 8 łupliwość sprawia, że uderzenie o kant biurka może odłupać fragment kamienia.
Jak odróżnić topaz od cytrynu?
Topaz jest zauważalnie cięższy od kwarcu tej samej wielkości – gęstość około 3,5 wobec 2,65 – i twardszy o cały stopień w skali Mohsa. Gemmolog rozstrzyga sprawę refraktometrem w kilka sekund.
Pierścionki z tym kamieniem
Zobacz wszystkie →
