Encyklopedia kamieni
Kianit
Niebieski krzemian glinu o twardości zależnej od kierunku: wzdłuż kryształu 4,5, w poprzek nawet 7 – stąd dawna nazwa disten.
Zdjęcie: Eurico Zimbres Zimbres (talk) 17:48, 14 September 2008 (UTC) · licencja CC BY-SA 3.0 · źródło
O kamieniu
Kianit to krzemian glinu o wzorze Al₂SiO₅, krystalizujący w układzie trójskośnym. Ma dwa polimorfy o identycznym składzie, lecz odmiennej strukturze wewnętrznej: andaluzyt i sylimanit. Powstaje w skałach metamorficznych – w łupkach krystalicznych, gnejsach i eklogitach – w warunkach wysokiego ciśnienia, dlatego geolodzy używają go jako wskaźnika głębokiego metamorfizmu. Tworzy charakterystyczne, wydłużone, listewkowate kryształy o wyraźnym podłużnym prążkowaniu, często zrośnięte wachlarzowato lub promieniście w skale macierzystej.
Barwę daje żelazo z domieszką tytanu, a więc dokładnie te same pierwiastki, które barwią niebieski szafir. Rozkład barwnika bywa nierównomierny, przez co jeden kryształ potrafi mieć strefy głębokiego granatu i niemal bezbarwne brzegi; strefowanie jest cechą rozpoznawczą kianitu. Kamień jest wyraźnie pleochroiczny i obracany zmienia odcień od ciemnego błękitu przez fiolet aż po niemal bezbarwny. Znane są też okazy zielone, czarne, bezbarwne oraz pomarańczowe, barwione manganem, znajdowane w Tanzanii.
Dawna nazwa disten, wciąż używana w mineralogii niemieckiej i francuskiej, znaczy dwie siły i odnosi się do najdziwniejszej cechy minerału, czyli anizotropii twardości. Wzdłuż wydłużenia kryształu kianit ma zaledwie 4,5–5 w skali Mohsa i daje się rysować nożem, w poprzek natomiast 6,5–7 i nożowi się opiera. Sama nazwa kianit pochodzi od greckiego kyanos, ciemnoniebieski. W handlu odmiany opisuje się po barwie i po złożu, bez rozbudowanego nazewnictwa fantazyjnego.
Najlepszy materiał jubilerski dostarczają Nepal i Brazylia ze stanem Minas Gerais, a także Indie, Birma, Tanzania i Kenia; okazy kolekcjonerskie znane są ze Szwajcarii i austriackiej Karyntii. Większość światowego wydobycia nie trafia jednak do biżuterii, lecz do przemysłu ceramiki ogniotrwałej, gdzie kianit jest surowcem do produkcji mullitu. Fasetowane kamienie powyżej trzech karatów, czyste i o żywej barwie, należą do rzadkości, a ich ceny potrafią zaskoczyć osoby znające kianit tylko z surowych listewek.
Przy zakupie liczy się przede wszystkim czystość i równomierność barwy: strefowanie, choć całkowicie naturalne, obniża wartość, jeśli psuje wygląd oszlifowanego kamienia. Kianit praktycznie nie bywa poddawany obróbce, więc na rynku dominuje materiał naturalny. Zwracaj uwagę na oprawę, bo kamień trzeba osadzać ostrożnie – doskonała łupliwość i nierówna twardość utrudniają szlifowanie oraz zwiększają ryzyko przy dociskaniu łapek. Tanie kianity bywają w rzeczywistości barwionym kwarcem albo szkłem.
Znaczenie i legendy
Kianit nie ma starożytnej tradycji: w źródłach sprzed XVIII wieku po prostu nie występuje pod odrębną nazwą, bo niebieskie kamienie opisywano wtedy zbiorczo. Cała jego symbolika powstała w XX wieku i wyrasta z dwóch cech – barwy nieba oraz uderzająco prostoliniowego, uporządkowanego pokroju kryształów, który współczesne kompendia odczytują jako obraz jasności myślenia i konsekwencji w działaniu.
Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, wiąże kianit z komunikacją, szczerością i porządkowaniem myśli; przypisuje mu czakrę gardła oraz trzeciego oka. Powtarzana jest w tych źródłach opinia, że to jeden z niewielu kamieni, których w owej tradycji nie trzeba oczyszczać – twierdzenie oparte wyłącznie na przekonaniach, nie na jakichkolwiek badaniach. Znaczenia te warto traktować jako współczesny folklor jubilerski.
W astrologii popularnej kianit przypisywany jest Merkuremu i żywiołowi powietrza, a więc planecie mowy, wymiany i logiki. Wskazuje się go Baranowi, któremu ma dodawać rozwagi w słowach, oraz Wadze, ceniącej wyważoną argumentację. Numerologia łączy go z piątką, liczbą Merkurego, ruchu i porozumiewania się. W praktykach współczesnych szczególnie popularne są proste, listewkowate okazy surowe, noszone jako wisiory.
Znaczenia najczęściej mu przypisywane to:
- spokój i jasność myślenia
- równowaga oraz konsekwencja
- intuicja i wgląd
- szczerość w rozmowie
Historia i ciekawostki
Kianit opisał w 1789 roku Abraham Gottlob Werner, saski mineralog i twórca nowoczesnej systematyki minerałów, nadając mu nazwę od greckiego słowa oznaczającego ciemny błękit. Wcześniej René Just Haüy używał określenia disten, podkreślając dwoistą twardość minerału. Przez cały XIX wiek kianit interesował głównie petrologów: jego obecność w skale pozwalała wnioskować o ciśnieniu i głębokości, na jakiej ta skała powstała, co czyniło go narzędziem badawczym, a nie kamieniem ozdobnym.
Kariera jubilerska zaczęła się bardzo późno. Jeszcze w połowie XX wieku podręczniki wymieniały kianit jako kamień interesujący, lecz niepraktyczny, ponieważ nierówna twardość utrudnia szlifowanie, a doskonała łupliwość grozi rozłupaniem gotowego kamienia w oprawie. Dopiero wzrost umiejętności szlifierzy i moda na kamienie nietypowe, widoczna od lat 90. XX wieku, wprowadziły kianit do pracowni autorskich, przede wszystkim w wisiorach i kolczykach.
Osobny rozdział to złoża himalajskie. Odkryte w latach 90. XX wieku wystąpienia w Nepalu, w rejonie masywu Dhaulagiri, dostarczyły materiału o barwie porównywanej z najlepszymi szafirami – przezroczystego i głęboko niebieskiego. Wydobycie prowadzi się na wysokościach powyżej czterech tysięcy metrów, sezonowo i ręcznie, co skutecznie ogranicza podaż. To właśnie te kamienie ustaliły dzisiejszy wzorzec jakości, do którego porównuje się kianity z pozostałych złóż.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Planeta
- Merkury
- Żywioł
- Powietrze
- Liczby numerologiczne
- 5
Pielęgnacja
Kianit wymaga wyraźnej ostrożności: ma doskonałą łupliwość i twardość zaledwie 4,5–5 wzdłuż wydłużenia kryształu, więc rysuje się i odłupuje łatwiej, niż sugeruje jego górna wartość 7. Czyść go tylko letnią wodą z łagodnym mydłem i miękką ściereczką, nigdy w myjce ultradźwiękowej ani parowej. Unikaj uderzeń, gwałtownych zmian temperatury i przechowywania razem z twardszymi kamieniami. Najlepiej sprawdza się w wisiorach i kolczykach noszonych od święta.
Galeria
Kianit
Zdjęcie: Eurico Zimbres Zimbres (talk) 17:48, 14 September 2008 (UTC) · licencja CC BY-SA 3.0 · źródło
Najczęstsze pytania
Czy kianit nadaje się na pierścionek?
Tylko warunkowo. Doskonała łupliwość i twardość 4,5–5 wzdłuż kryształu sprawiają, że pierścionek z kianitem łatwo uszkodzić – bezpieczniejsze są kolczyki, wisiory i broszki noszone okazjonalnie.
Dlaczego kianit ma dwie różne twardości?
Bo wiązania w jego strukturze mają różną siłę w różnych kierunkach. Wzdłuż wydłużenia kryształu twardość wynosi 4,5–5, w poprzek 6,5–7, i to zjawisko dało minerałowi dawną nazwę disten, czyli dwie siły.
Jak odróżnić kianit od szafiru?
Kianit jest wyraźnie miększy, ma charakterystyczne strefowanie barwy oraz doskonałą łupliwość widoczną jako proste, lśniące płaszczyzny wewnątrz kamienia. Ma też niższy współczynnik załamania i zwykle bywa szlifowany na wydłużone, prostokątne formy.
Pierścionki z tym kamieniem
Zobacz wszystkie →