Encyklopedia kamieni
Lapis lazuli
Skała, nie pojedynczy minerał: granatowy lazuryt z iskrami pirytu i smugami kalcytu, przez wieki jedyne źródło pigmentu ultramaryna.
Zdjęcie: W.carter · licencja CC BY-SA 4.0 · źródło
O kamieniu
Lapis lazuli nie jest minerałem, lecz skałą metamorficzną. Głównym składnikiem jest lazuryt z grupy sodalitu, do którego dochodzą kalcyt dający białe smugi, piryt w postaci złotych iskier oraz podrzędnie diopsyd, augit i miki. Skała powstaje w marmurach na kontakcie wapieni z intruzjami magmowymi, w warunkach ubogich w tlen, które pozwalają utrzymać w strukturze jony siarki. Zmienny skład tłumaczy szeroki zakres podawanej gęstości i współczynnika załamania.
Za intensywny granat odpowiada nietypowy chromofor: jon trisiarczkowy S₃⁻ uwięziony w klatkach struktury sodalitowej. To nie metal przejściowy, jak w większości kamieni barwnych, lecz sama siarka, dlatego barwa lapisu jest tak nasycona i nie ma bezpośredniego odpowiednika wśród innych minerałów. Obecność pirytu świadczy o naturalnym pochodzeniu materiału i o środowisku redukcyjnym, natomiast nadmiar kalcytu rozjaśnia kamień i obniża jego wartość rynkową.
Handel wyróżnia materiał afgański, klasyczny i najwyżej ceniony, oraz chilijski, jaśniejszy i mocno przerośnięty kalcytem. Najlepsza klasa to jednolity, ciemny granat z rzadkim, drobnym pirytem, opisywany bywa jako lapis „nili”. Uważaj na nazwy handlowe: „lapis szwajcarski” i „lapis niemiecki” to barwiony jaspis, „denim lapis” oznacza po prostu jasny materiał z dużą ilością kalcytu, a sodalit bywa sprzedawany jako lapis z powodu podobnej barwy.
Sar-i Sang w afgańskim Badachszanie to złoże eksploatowane nieprzerwanie od ponad sześciu tysięcy lat i wciąż główne źródło najlepszego materiału; dostęp utrudniają wysokość ponad dwóch tysięcy metrów, zima trwająca pół roku i niestabilna sytuacja polityczna. Uzupełniająco pracują złoża rosyjskie w rejonie Bajkału, chilijskie w Andach oraz mniejsze wystąpienia w Pakistanie i Kanadzie. Cena zależy przede wszystkim od intensywności barwy i od braku widocznego kalcytu.
Sprawdź, czy kamień nie jest barwiony: przetarcie wacikiem z acetonem zostawia na barwionym materiale niebieski ślad, a w szczelinach widać skupiony, ciemniejszy pigment. Częste jest też woskowanie i impregnacja żywicą – zabiegi dopuszczalne, o ile zostaną zadeklarowane. Idealnie jednolita barwa bez śladu pirytu i kalcytu przy niskiej cenie to najczęściej barwiony jaspis albo sproszkowany materiał scalony żywicą. Przy twardości 5–6 lapis lepiej znosi wisior niż pierścionek.
Znaczenie i legendy
Przez pięć tysięcy lat lapis lazuli był kamieniem nieba i władzy. W Mezopotamii uchodził za materiał boski – w „Eposie o Gilgameszu” tabliczki losów są z lapisu, a bogini Inanna nosi lazurytowe naszyjniki. Egipcjanie łączyli go z okiem Horusa i z prawdą: figurki bogini Maat, uosobienia porządku i sprawiedliwości, rzeźbiono właśnie w lapisie i zawieszano na piersi sędziów.
W tradycji planetarnej lapis przypisany jest Saturnowi i sobocie, a w numerologii ósemce – liczbie Saturna, struktury i konsekwencji. Astrologia jubilerska łączy go ze Strzelcem i Wagą oraz z żywiołem powietrza, co współgra z przypisaniem do czakry gardła i trzeciego oka. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, widzi w nim kamień jasnego wyrażania myśli; jest to wierzenie kulturowe, a nie właściwość skały. Znaczenia tradycyjnie mu przypisywane:
- intuicja i wgląd
- prawda oraz uczciwa mowa
- spokój wewnętrzny i dystans
- godność, autorytet, królewskość
Barwa lapisu miała także wymiar teologiczny. Ultramaryna, pigment otrzymywany ze sproszkowanego lazurytu, była w renesansie droższa od złota, więc kontrakty malarskie precyzowały, ile uncji wolno zużyć i na co – niemal zawsze na płaszcz Madonny. Błękit stał się w ten sposób kolorem świętości nie tylko z powodu symboliki, ale i z prostego rachunku ekonomicznego.
Historia i ciekawostki
Historia lapisu zaczyna się w tym samym miejscu, w którym trwa do dziś: w kopalniach Sar-i Sang w Badachszanie. Stamtąd kamień wędrował karawanami do Mezopotamii, doliny Indusu i Egiptu, bywa więc nazywany pierwszym towarem handlu dalekosiężnego. W królewskich grobowcach Ur, sprzed około czterech i pół tysiąca lat, lapis występuje masowo: w nakryciu głowy królowej Puabi, w inkrustacjach lir i w słynnym Sztandarze z Ur.
Egipt uczynił z lapisu materiał pogrzebowy i królewski: inkrustacje maski Tutanchamona, skarabeusze, amulety w kształcie oka udżat. Sproszkowany lazuryt stosowano także jako kosmetyk – ciemnoniebieski cień do powiek widoczny na malowidłach grobowych. Rzymianie znali go jako sapphirus i to o lapisie, nie o szafirze, pisał Pliniusz, wspominając kamień „usiany złotymi punktami”.
Średniowiecze i renesans to epoka ultramaryny. Pigment wytwarzano żmudną metodą opisaną przez Cennina Cenniniego: sproszkowany lapis mieszano z woskiem i żywicą, ugniatano w ługu i wypłukiwano czysty błękit. Vermeer używał ultramaryny tak rozrzutnie, że odbiło się to na finansach jego rodziny, a błękit turbanu „Dziewczyny z perłą” do dziś zawdzięcza swoją głębię afgańskiemu lazurytowi.
Nowożytność przyniosła lapisowi rolę kamienia dekoracyjnego: pałacowe kolumny, blaty, mozaiki florenckie i oprawy tabakierek, a w Rosji materiał znad Bajkału odkryty w XVIII wieku. Współcześnie lapis wrócił do biżuterii przede wszystkim jako kamień męski – w spinkach, sygnetach i grawerowanych intagliach, gdzie jego głęboka barwa nie potrzebuje przezroczystości, by robić wrażenie.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Tradycyjny kamień miesiąca
- Grudzień
- Planeta
- Saturn
- Żywioł
- Powietrze
- Liczby numerologiczne
- 8
- Dzień tygodnia
- Sobota
Pielęgnacja
Czyść letnią wodą i miękką ściereczką, bez detergentów, pary i ultradźwięków. Lapis jest wrażliwy na kwasy – nawet ocet czy sok z cytryny matowi powierzchnię. Kamienie woskowane trzymaj z dala od źródeł ciepła, a kosmetyki nakładaj przed założeniem biżuterii.
Galeria
Najczęstsze pytania
Czy białe smugi w lapisie to wada?
Z rynkowego punktu widzenia tak – najwyżej ceniony jest materiał jednolicie granatowy. Ale to naturalny kalcyt i dowód, że kamień nie jest imitacją.
Czy lapis lazuli bywa barwiony?
Tak, słabsze materiały bywają barwione, żeby ukryć kalcyt. Prosty test: przetarcie acetonem na barwionym kamieniu pozostawia niebieski ślad.
Czy lapis lazuli można nosić codziennie?
Lepiej nie w pierścionku. Twardość 5–6 oraz wrażliwość na kwasy i kosmetyki sprawiają, że kamień szybko traci połysk; w wisiorze i kolczykach służy latami.
Pierścionki z tym kamieniem
Zobacz wszystkie →