Tanzanit

Tanzanit nie miał czasu, by obrosnąć starymi legendami — ma za sobą ledwie kilka dekad. Jego symbolika powstała współcześnie i krąży wokół dwóch motywów: unikalności miejsca oraz zmienności barwy. W popularnych opisach nazywa się go kamieniem przemiany, bo trichroizm sprawia, że ta sama bryłka pokazuje inny kolor w zależności od kąta patrzenia. Dawniej wierzono, że kamienie zmieniające barwę przy obrocie ostrzegają przed fałszem; tanzanit przejął tę opowieść po starszych, mieniących się klejnotach.

W astrologicznych zestawieniach przypisuje mu się Neptuna — planetę wyobraźni, snów i intuicji — oraz żywioł wody, co odpowiada jego chłodnej, głębokiej barwie. Jako kamień grudnia trafia do Strzelca i Koziorożca: pierwszemu przypisuje się w tej tradycji rozszerzanie horyzontów, drugiemu spokojną konsekwencję. Numerologia łączy Neptuna z siódemką, liczbą poszukiwania i refleksji, a mistrzowską jedenastkę dodaje się tanzanitowi ze względu na motyw wglądu i wizji.

W praktykach czakralnych, będących częścią współczesnej ezoteryki, a nie nauk przyrodniczych, kamień przypisuje się czakrze gardła i czakrze trzeciego oka — czyli mówieniu własnym głosem i jasności widzenia sytuacji. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, opisuje tanzanit jako kamień wyciszenia i uważności, polecany na okresy nadmiaru bodźców. To wierzenia i skojarzenia estetyczne, nie właściwości minerału.

W obyczaju jubilerskim tanzanit funkcjonuje jako prezent na dwudziestą czwartą rocznicę ślubu — zwyczaj promowany od lat dziewięćdziesiątych, znacznie młodszy niż klasyczne tradycje rocznicowe szafiru czy rubinu. Chętnie wybiera się go też na pamiątkę podróży do Afryki Wschodniej i na chrzciny grudniowych dzieci, gdzie ceni się go raczej za historię jednego miejsca na Ziemi niż za rozbudowaną symbolikę.

Historia tanzanitu zaczyna się w 1967 roku na suchych wzgórzach Merelani, gdzie masajscy pasterze zauważyli po pożarze traw nietypowe, przezroczyste niebieskie okruchy. Znalezisko zarejestrował krawiec i poszukiwacz Manuel de Souza, przekonany początkowo, że trafił na złoże szafirów. Do prawa własności odkrycia pretendowało kilka osób, między innymi Jumanne Ngoma, którego rola została później oficjalnie uznana przez władze Tanzanii. Identyfikacja minerału zajęła kilka miesięcy i zakończyła się zaskoczeniem: był to zwykły dotąd, mało atrakcyjny zoisyt.

Lata siedemdziesiąte to okres gorączki: setki ręcznie kutych szybów, brak wentylacji, wypadki i zalania. W 1971 roku kopalnie znacjonalizowano, a w 1990 obszar podzielono na cztery bloki, z których jeden przeznaczono dla wydobycia zmechanizowanego, a pozostałe dla drobnych spółdzielni górniczych. Wokół złoża powstało miasteczko górnicze, a tanzanit stał się jednym z najważniejszych towarów eksportowych kraju, obok kawy i turystyki.

W 2002 roku amerykańskie stowarzyszenia jubilerskie dopisały tanzanit do listy kamieni grudnia. Była to pierwsza od dziesięcioleci zmiana w nowoczesnym kalendarzu kamieni urodzeniowych i ostateczne potwierdzenie, że minerał znany od trzydziestu pięciu lat wszedł do jubilerskiego kanonu. Rosnąca popularność przyniosła też pytania o etykę i przemyt, na które branża odpowiedziała systemem certyfikacji pochodzenia oraz kontrolą wywozu surowca powyżej określonej masy.

Wokół kamienia narosła w międzyczasie własna mitologia marketingowa — opowieści o masajskim zwyczaju obdarowywania noworodków niebieskim kamieniem są znacznie młodsze niż samo odkrycie i powstały w kręgach handlowych. Autentyczny jest natomiast związek barwy z lokalną estetyką: głęboki błękit i fiolet to kolory shuka, tkanin noszonych przez Masajów, i właśnie do nich najczęściej porównują tanzanit sami górnicy z Merelani.