Encyklopedia kamieni
Turkus
Nieprzezroczysty fosforan miedzi o barwie nieba – jeden z najstarszych kamieni biżuteryjnych, ceniony od Egiptu po Nowy Meksyk.
Zdjęcie: James St. John · licencja CC BY 2.0 · źródło
O kamieniu
Turkus to uwodniony fosforan miedzi i glinu, krystalizujący w układzie trójskośnym, ale niemal zawsze występujący jako zbita, skrytokrystaliczna masa wypełniająca szczeliny. Powstaje w strefie wietrzenia złóż miedzi, w klimacie suchym, gdzie kwaśne wody krążące przez skały bogate w glin i fosfor wytrącają go w pustkach. Dobrze wykształcone kryształy są mineralogicznym rarytasem; jubilerstwo pracuje wyłącznie na materiale zbitym, szlifowanym na kaboszony i płytki.
Za błękit odpowiada miedź. Gdy część jej pozycji zajmuje żelazo, barwa przesuwa się ku zieleni – dlatego materiał irański i część złóż amerykańskich, ubogich w żelazo, daje najczystszy błękit. Ciemna siateczka na powierzchni to nie wada, lecz macierzysta skała: brązowa albo czarna „pajęczyna” bywa osobno wyceniana, a materiał z równomierną siatką nosi w handlu nazwę spiderweb. Sam kamień jest porowaty, więc chłonie tłuszcze i z czasem zielenieje.
Handel operuje nazwami kopalń: turkus perski z rejonu Nishapur to wzorzec czystego błękitu bez matrycy, arizońska Sleeping Beauty dawała jednolity, jasny błękit, a Kingman i Bisbee materiał z wyrazistą pajęczyną. Uwaga na produkty podszywające się pod turkus: barwiony howlit i magnezyt, prasowaną masę z okruchów i żywicy oraz syntetyk Gilsona. Nazwy w rodzaju „turkus afrykański” oznaczają zwykle barwiony jaspis, a nie fosforan miedzi.
Iran wydobywa turkus od tysiącleci i wciąż dostarcza materiał najwyższej klasy, Chiny są największym producentem ilościowym, a Stany Zjednoczone – zwłaszcza Arizona, Nevada i Nowy Meksyk – źródłem materiału o wysokiej renomie kolekcjonerskiej. Kopalnia Sleeping Beauty wstrzymała wydobycie turkusu w 2012 roku, przez co ceny tego rozpoznawalnego błękitu gwałtownie wzrosły. Dodatkowo pracują złoża w Afganistanie, na egipskim Synaju i w Meksyku.
Zakładaj, że kupowany kamień jest stabilizowany żywicą – to standard rynkowy, bo surowy materiał bywa zbyt kruchy i porowaty, by go oszlifować. Pytaj wprost, czy poza stabilizacją zastosowano barwienie albo nasycanie woskiem. Podejrzanie równomierna barwa, zbyt niska masa i plastikowy dźwięk przy stuknięciu wskazują na imitację. Turkus naturalny, niestabilizowany, kosztuje wielokrotnie więcej niż materiał handlowy i sprzedawany jest z podaną nazwą kopalni.
Znaczenie i legendy
Turkus jest jednym z najstarszych amuletów świata i niemal wszędzie oznaczał to samo: ochronę w drodze. Perscy jeźdźcy mocowali go do uprzęży, wierząc, że zabezpiecza przed upadkiem z konia, a sama nazwa to francuskie pierre turquoise, „kamień turecki”, bo przez Turcję prowadził szlak handlowy z Persji do Europy. W tradycjach Nawaho i Zuni turkus wiąże się z niebem, wodą i upragnionym deszczem.
W astrologii jubilerskiej przypisuje się go Jowiszowi i żywiołowi powietrza, a jako kamień grudnia – Strzelcowi oraz Wodnikowi. Numerologicznie odpowiada mu trójka, liczba Jowisza, ekspansji i podróży. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, wiąże turkus z czakrą gardła i trzeciego oka oraz ze szczerą wypowiedzią; jest to wierzenie kulturowe, a nie właściwość fosforanu miedzi. Znaczenia tradycyjnie mu przypisywane to:
- ochrona podróżnych i jeźdźców
- spokój oraz pogodzenie z otoczeniem
- prawdomówność i jasna komunikacja
- przyjaźń – turkus tradycyjnie się daruje, a nie kupuje dla siebie
Zmiana barwy turkusu z niebieskiej na zieloną, wynikająca z wchłaniania tłuszczów i wilgoci, doczekała się własnej mitologii. Dawniej odczytywano ją jako ostrzeżenie albo znak, że kamień „przyjął na siebie” kłopoty właściciela, a perska tradycja mówiła, że turkus traci blask, gdy właścicielowi grozi niebezpieczeństwo. Dziś wiemy, że to zwykła chemia porowatego minerału, ale przesąd przetrwał w handlu do naszych czasów.
Historia i ciekawostki
Turkus należy do najstarszych kamieni wydobywanych na skalę przemysłową. Egipcjanie eksploatowali kopalnie na Synaju, w Serabit el-Chadim i Wadi Maghara, już w czasach IV dynastii, ponad cztery i pół tysiąca lat temu, wysyłając tam wyprawy pod ochroną wojska. Turkus zdobił bransolety z grobowca królowej Zer, inkrustacje sarkofagów i słynną maskę Tutanchamona, gdzie sąsiaduje z lapisem lazuli oraz karneolem.
Drugim wielkim ośrodkiem była Persja. Kopalnie w rejonie Nishapur w Chorasanie pracują z przerwami od ponad dwóch tysięcy lat i wyznaczyły standard barwy nazywany do dziś perskim błękitem. Turkus zdobił kopuły meczetów, rękojeści szabli i oprawy rękopisów, a w perskiej poezji stał się po prostu synonimem koloru nieba.
W Ameryce Północnej turkus był środkiem wymiany na długo przed Kolumbem: w Chaco Canyon znaleziono setki tysięcy paciorków, a szlaki handlowe łączyły złoża Nowego Meksyku z Mezoameryką. Nowoczesna srebrna biżuteria Nawaho i Zuni narodziła się dopiero w drugiej połowie XIX wieku, gdy plemiona przejęły od meksykańskich kowali technikę obróbki srebra i połączyły ją z lokalnym turkusem.
XX wiek przyniósł turkusowi kłopot w postaci masowej imitacji. Barwiony howlit, prasowany proszek turkusowy i syntetyk opracowany przez Pierre'a Gilsona zalały rynek pamiątkarski, przez co dobry naturalny materiał stał się domeną kolekcjonerów. Zamknięcie w 2012 roku arizońskiej kopalni Sleeping Beauty, dostarczającej najbardziej rozpoznawalny jednolity błękit, jeszcze podniosło ceny kamieni z udokumentowanym pochodzeniem.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Kamień miesiąca
- Grudzień
- Tradycyjny kamień miesiąca
- Grudzień
- Planeta
- Jowisz
- Żywioł
- Powietrze
- Liczby numerologiczne
- 3
Pielęgnacja
Turkus jest porowaty i chłonie tłuszcze oraz kosmetyki, które nieodwracalnie zmieniają jego barwę na zieloną. Czyść wyłącznie suchą, miękką ściereczką i unikaj wody, detergentów, pary oraz ultradźwięków. Chroń kamień przed wysoką temperaturą i długim, ostrym światłem.
Galeria
Najczęstsze pytania
Dlaczego mój turkus zzieleniał?
Bo wchłonął tłuszcze ze skóry albo kosmetyki. To proces nieodwracalny – dlatego turkus czyścimy wyłącznie na sucho.
Co oznacza turkus „stabilizowany”?
Nasycony bezbarwną żywicą, która utwardza porowaty materiał. To standard rynkowy, nie wada, o ile nie towarzyszy mu barwienie.
Czy turkus nadaje się do codziennego noszenia?
Z umiarem. Twardość 5–6 i porowatość sprawiają, że kamień łatwo się rysuje i chłonie kosmetyki, dlatego lepiej sprawdza się w kolczykach i wisiorach niż w pierścionku noszonym bez przerwy.
Pierścionki z tym kamieniem
Zobacz wszystkie →
