Encyklopedia kamieni
Turmalin
Turmalin ma najszerszą paletę barw ze wszystkich minerałów jubilerskich – bywa dwu- i trójkolorowy w obrębie jednego kryształu, a przy tym jest trwały.
Zdjęcie: No machine-readable author provided. Luna04~commonswiki assumed (based on copyright claims). · licencja CC BY 2.5 · źródło
O kamieniu
Turmaliny to nie jeden minerał, lecz grupa borokrzemianów o wspólnej strukturze i skrajnie zmiennym składzie – kryształy przyjmują do sieci sód, wapń, lit, żelazo, magnez, mangan i chrom. W jubilerstwie liczy się przede wszystkim elbait, odmiana litowa; szerl, czarny i żelazowy, oraz brązowy drawit trafiają raczej do kamieni ozdobnych. Krystalizują trygonalnie, tworząc charakterystyczne słupy o zaokrąglonym trójkątnym przekroju i podłużnie prążkowanych ścianach.
Żaden inny minerał nie daje tak szerokiej palety – od bezbarwnego achroitu po głęboką czerń. Za barwę odpowiadają domieszki: mangan daje róż i czerwień, żelazo zieleń i błękit, wanad oraz chrom soczystą zieleń, a miedź neonowy błękit turmalinów paraiba. Zmiana chemizmu roztworu w trakcie wzrostu kryształu zapisuje się jako strefowość barwna wzdłuż osi albo koncentrycznie, stąd biorą się kamienie dwu- i trójkolorowe.
Handlowe nazwy warto znać: rubellit to turmalin różowo-czerwony, indygolit niebieski, werdelit zielony, achroit bezbarwny, a „arbuz” to plaster kryształu o różowym rdzeniu w zielonej obwódce. Turmaliny paraiba, barwione miedzią, wydzielono jako osobną kategorię cenową i obok materiału brazylijskiego uznaje się dziś ten z Mozambiku oraz Nigerii. Nazwy „turmalin chromowy” używa się dla zieleni barwionych chromem, głównie tanzańskich.
Brazylia, zwłaszcza Minas Gerais i Paraíba, pozostaje sercem rynku, ale coraz większe znaczenie mają Mozambik, Nigeria, Madagaskar, Afganistan i Pakistan; klasyczne różowe turmaliny dostarczały też kalifornijskie kopalnie Himalaya i Tourmaline Queen. Rozpiętość cen jest ogromna: pospolity zielony materiał kosztuje kilkadziesiąt złotych za karat, dobre rubellity kilkaset dolarów, a czyste paraiby o nasyconym neonie osiągają dziesiątki tysięcy dolarów za karat.
Turmalin jest silnie pleochroiczny i wyraźnie ciemniejszy wzdłuż osi głównej, dlatego szlifierz układa taflę prostopadle do niej; kamień oglądany od góry powinien być jasny i równomierny. Sprawdzaj wewnętrzne pęknięcia i rurkowate wrostki typowe dla tej grupy, bo bywają wypełniane żywicą. Popularne jest łagodne podgrzewanie rozjaśniające ciemne zielenie i napromieniowanie pogłębiające róż; oba zabiegi powinny być zadeklarowane, a neonowe błękity warto kupować z certyfikatem.
Znaczenie i legendy
W tradycjach Wschodu turmalin bywał nazywany kamieniem tęczy: indyjska legenda mówi, że wędrując ku Słońcu, kryształ przeszedł przez tęczę i zabrał ze sobą wszystkie jej barwy. Dawni jubilerzy uznawali to bogactwo za znak wszechstronności i przypisywali kamieniowi Wenus oraz żywioł ziemi – stąd współczesne skojarzenia z równowagą i ugruntowaniem, tradycyjnie łączone ze znakami Wagi i Skorpiona.
Numerologicznie przypisuje mu się szóstkę, liczbę Wenus, harmonii i troski o relacje. Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, wiąże czarny szerl z czakrą korzenia i poczuciem bezpieczeństwa, a różowy rubellit z czakrą serca; są to wierzenia współczesnego ezoteryzmu, nie właściwości minerału. Hasła najczęściej przypisywane turmalinowi to:
- ochrona i odcięcie od napięcia otoczenia
- równowaga między głową a ciałem
- kreatywność i odwaga w wyrażaniu emocji
- pojednanie przeciwieństw, symbolizowane przez kamienie dwubarwne
Piroelektryczność kryształów, czyli zdolność do elektryzowania się przy zmianie temperatury, przez wieki uchodziła za dowód „mocy” kamienia. Holenderscy kupcy XVIII wieku nazywali go aschentrekker, „ciągnącym popiół”, bo ogrzany turmalin przyciągał popiół z fajki. Dziś wiemy, że to zwykła fizyka, ale w folklorze zjawisko ugruntowało obraz kamienia, który jednocześnie przyciąga i odpycha.
W chińskiej tradycji dworskiej różowy turmalin był kamieniem prestiżu: cesarzowa wdowa Cixi kolekcjonowała go namiętnie, a guziki mandaryńskie z turmalinu oznaczały wysoką rangę urzędnika. Współcześnie kamień bywa dawany jako symbol pojednania po sporze – dwubarwny kryształ ma przypominać, że przeciwieństwa mieszczą się w jednej całości.
Historia i ciekawostki
Turmaliny docierały do Europy od XVI wieku jako egzotyczna ciekawostka: portugalscy podróżnicy przywozili z Brazylii zielone kamienie nazywane „szmaragdami brazylijskimi”. Pomyłka trwała ponad dwieście lat – dopiero analizy chemiczne XIX wieku wykazały, że materiał zawiera bor i nie ma nic wspólnego z berylem. Sama nazwa pochodzi od syngaleskiego turamali, którym na Cejlonie określano mieszane, kolorowe żwiry kamieni szlachetnych.
Amerykański rozdział historii turmalinu zaczął się w 1820 roku w Mount Mica w stanie Maine, gdzie dwaj uczniowie znaleźli zielone kryształy w wykrocie po powalonym drzewie. Pod koniec XIX wieku główną sceną stała się Kalifornia: kopalnie Himalaya i Tourmaline Queen w hrabstwie San Diego wydobywały tony różowego materiału, którego niemal cała produkcja płynęła do Chin.
Przełom komercyjny przyniósł rok 1989, gdy Heitor Dimas Barbosa po latach kopania w Mina da Batalha w stanie Paraíba natrafił na kryształy o barwie, jakiej w turmalinach dotąd nie widziano: neonowym błękicie zawdzięczanym miedzi. Ceny wystrzeliły w ciągu jednego sezonu targowego w Tucson. Później analogiczny materiał znaleziono w Nigerii i Mozambiku, co rozszerzyło definicję nazwy handlowej i wywołało wieloletni spór branżowy.
Turmalin ma też swoją kartę w historii nauki. To na jego kryształach bracia Curie zademonstrowali w 1880 roku zjawisko piezoelektryczności, a wcześniej cienkie płytki turmalinowe służyły jako pierwsze praktyczne polaryzatory – tak zwane szczypce turmalinowe używane w mikroskopii mineralogicznej.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Kamień miesiąca
- Październik
- Planeta
- Wenus
- Żywioł
- Ziemia
- Liczby numerologiczne
- 6
Pielęgnacja
Czyść ciepłą wodą z mydłem i miękką szczoteczką; kamienie z widocznymi rurkowatymi wrostkami trzymaj z dala od ultradźwięków i pary. Turmalin jest piroelektryczny – przy zmianie temperatury elektryzuje się i przyciąga kurz, dlatego wymaga częstszego przecierania. Unikaj długiego kontaktu z kosmetykami i silnym ciepłem.
Galeria
Najczęstsze pytania
Co to jest turmalin paraiba?
Turmalin barwiony miedzią o neonowo niebieskiej lub turkusowej barwie, odkryty w 1989 roku w brazylijskim stanie Paraíba. Ceny sięgają dziesiątek tysięcy dolarów za karat.
Czy czarny turmalin to ten sam minerał?
To szerl – inna odmiana z tej samej grupy, pospolita i wykorzystywana głównie jako kamień ozdobny.
Czy turmalin nadaje się do codziennego noszenia?
Tak. Twardość 7–7,5 i brak łupliwości pozwalają nosić go na co dzień, ale kamienie z gęstą siatką rurkowatych wrostków warto oszczędzać i chronić przed uderzeniami.
